Vragen rondom radartoren: flora en fauna mogelijk bedreigd door radarstraling

HERWIJNEN • De staatssecretaris van Defensie liet in juli 2024 weten dat hij in oktober 2024 een definitief plan voor de radartoren wilde hebben. Dit plan ligt er nog niet. Daarnaast heeft de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) in december nieuwe eisen rondom de vergunning van de SMART-L radartoren gesteld. 

Een SMART-L radartoren is een langeafstandsradar die wordt gebruikt voor lucht- en ruimtebewaking. De radar kan van te voren drones, raketten en vliegtuigen ontdekken en volgen. Het idee is dat de radars die in Nederland staan, het hele luchtruim van Nederland moeten kunnen zien en bewaken. Op dit moment staat er één radar in Wier (FR) en één radar in Nieuw-Milligen (gemeente Apeldoorn). De radar in Wier is verantwoordelijk voor het noorden van Nederland en de tweede radar is verantwoordelijk voor het midden en zuiden van Nederland.

Effecten op flora en fauna

Omdat Defensie nog geen omgevingsvergunning heeft gekregen, kan het ministerie nog niet beginnen met de bouw van de SMART-L radar. Nu heeft de ILT Defensie een aanvullende eis gegeven. De ILT heeft een verzoek om een Verklaring Van Geen Bedenkingen (VVGB) gedaan. Zij hebben dit gedaan vanwege het feit dat de radartoren mogelijk een impact heeft op de natuur. De VVGB moet worden afgegeven door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) in samenwerking met het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur. Omdat deze VVGB nu een onderdeel moet zijn van de omgevingsvergunning, mag Defensie nog niet beginnen met de bouw van de radar.

Wat doet de ILT?
De ILT houdt toezicht en handhaaft de wet- en regelgeving van onder andere Defensie op het gebied van leefomgeving, transport en infrastructuur.

De ILT laat weten meer dan 230 zienswijzen ontvangen te hebben op het ontwerp van de radartoren. “In een aanzienlijk deel van deze zienswijzen wordt door burgers benoemd dat de flora en fauna in de omgeving niet kan tegen de straling van de radartoren”, aldus een woordvoerder van de ILT. “Daarom hebben wij aan de RVO gevraagd om een VVGB. Deze VVGB moet duidelijk maken of de negatieve effecten op flora en fauna voldoende uitgesloten kunnen worden. Of dat er nog aanvullende maatregelen of voorschriften noodzakelijk zijn voor het ontwerp van de radartoren.”

Grote radarsystemen als de SMART-L radar jagen vleermuizen weg.

Stichting Niet Nog een Radar in Herwijnen (red: de stichting) waarschuwde in hun zienswijze ook al voor de negatieve gevolgen die het plaatsen van de radartoren op flora en fauna kan hebben. Ze wijzen op de negatieve gevolgen voor bomen, bijen, vogels (onder andere ooievaars), insecten, hazen, konijnen en vleermuizen. “Grote radarsystemen als de SMART-L radar jagen vleermuizen op de vlucht. Er is geen rekening gehouden met vleermuizen als beschermd dier binnen een straal van 4 km”, aldus de stichting. Daarom roept de stichting op tot meer onderzoek met betrekking tot de flora en fauna. “Het is noodzakelijk dat het ontwerp voor deze buitengewoon zeer sterke SMART-L radar in Herwijnen van een milieueffecten onderzoek wordt voorzien. In dit onderzoek moet er gekeken worden naar de effecten van de radar op flora en fauna.”

Bouw in het eerste kwartaal

De advocaten die zijn ingeschakeld voor ondersteuning én de afdeling die binnen het ministerie van Defensie verantwoordelijk is voor juridische procedures, vonden het aanvragen van een VVGB niet noodzakelijk. Daarom zien zij deze extra vertraging ook als niet noodzakelijk. Omdat Defensie de radar zo snel mogelijk in wil zetten, wil Defensie direct na het verkrijgen van de omgevingsvergunning starten met de bouw van de radar. Defensie verwacht dat dit al in het eerste kwartaal van 2025 kan. Stichting Niet Nog een Radar laat weten samen met gemeente West Betuwe op te trekken om dit te voorkomen.

Tijdelijke oplossing

Omdat de radar in Herwijnen nog steeds onzeker is, heeft Defensie voor het veilig stellen van het zuiden en midden van Nederland een tijdelijke oplossing bedacht. Een radar in Nieuw-Milligen, dit was namelijk al een radar locatie. Defensie kon meerdere soorten radars op deze locatie plaatsen. Een van de opties was om een oude SMART-L radar, die op een Nederlands oorlogsschip stond, te plaatsen op de locatie in Nieuw-Milligen. Toch heeft Defensie niet voor deze optie gekozen omdat er voor de SMART-L extra vergunningen nodig waren, die voor vertragingen zouden kunnen zorgen. 

Het tijdelijk plaatsen van een SMART-L radar op de luchtmachtbasis in Nieuw Milligen brengt politieke risico’s met zich mee breng. Dat bleek uit stukken die onder andere gestuurd zijn naar de Commandant der Strijdkrachten, de hoogste militaire leider van de Nederlandse krijgsmacht. Deze locatie is namelijk altijd gezien als een minder geschikte optie vanwege de beperkte radardekking in Zuidwest-Nederland. Het kiezen voor deze optie kan de discussie rondom de locatie Herwijnen weer nieuw leven inblazen. Zeker omdat de tijdelijke radar lijkt op het type dat eerder voor Herwijnen werd voorgesteld. Dit maakt het moeilijker om de keuze voor Herwijnen te blijven verdedigen. “De inzet van tijdelijke inzet van een SMART-L is, als gezegd, politiek gevoelig”, aldus de stukken. Deze oude SMART-L radar is inmiddels door Defensie verkocht.

Ground Master 400 Alpha

Defensie heeft uiteindelijk gekozen voor een Ground Master 400 Alpha (GM400a) op de locatie Nieuw-Milligen. Deze radar is makkelijker te verplaatsen dan een Smart-L radar, maar is minder nauwkeurig en moet op een grotere hoogte geplaatst worden om voldoende dekking te bieden. Daarnaast was de GM400a relatief snel leverbaar. Wel geeft de staatssecretaris van Defensie in een brief aan de Tweede Kamer aan dat de GM400a minder dekking biedt. “Hoewel de GM400a radar significant minder radardekking biedt dan de SMART-L, is deze het best haalbare tijdelijke alternatief.”

Edwin Rijkse, voorzitter van Stichting Niet Nog een Radar in Herwijnen, begrijpt niet hoe dit het ‘best haalbare tijdelijke alternatief’ genoemd kan worden. “Er was gewoon een SMART-L radar permanent beschikbaar voor Nieuw-Milligen.”