Unieke kerktoren in Heesselt diende als duiventoren: ‘Voor eieren, vlees en poep’
Nieuws
Heesselt - Midden in Heesselt staat de kerk van Heesselt, met een toren. En…deze toren is een unicum in Nederland. Het is namelijk de enige kerktoren in het land, die ook als duiventoren heeft gediend. Torenfanaat Pieter van der Schoot weet er enorm veel over te vertellen.
Toen Van der Schoot met pensioen ging, kwam hij terecht bij de toren van Sint-Jan in Den Bosch. Hij geeft er rondleidingen. Als hij vanuit de Sint Jan naar het noorden keek, zag hij de toren van Zaltbommel. Ook deze trok zijn aandacht, en ook hier geeft hij inmiddels rondleidingen. Sinds 2018 heeft ook de toren van Heesselt de nodige aandacht van de torenfanaat gevraagd.
Ontdekking van de toren
“Met mijn vrouw maakte ik een fietstocht in deze omgeving”, vertelt Van der Schoot. “Met de pont waren we overgestoken naar Varik en vanuit daar fietsten we richting Heesselt. Daar zag ik een bijzondere toren.”
Van der Schoot ging gelijk op onderzoek uit, en vroeg of hij de toren van binnen mocht bekijken. Dit kon helaas niet, wel kon hij later op bezoek komen om de toren te bekijken en te beklimmen.
“Met een paar andere torengidsen uit Zaltbommel kwamen we aan in Heesselt. We beklommen de trappen, alles was echt vies”, blikt hij terug. “Toen we halverwege, in een open ruimte kwamen, zagen we honderden gaten in de muur en een paar grote openingen naar buiten toe. Dit moest een duiventoren geweest zijn.”
Geen steigergaten
“Er werd mij verteld dat het steigergaten waren, maar dat kon gewoon niet waar zijn.” Duiven waren destijds nuttig vanwege de eieren, het vlees en de vruchtbare duivenpoep. “Ik verdiepte me steeds meer in de toren van Heesselt en kwam zo ook in contact met Erik Saat, de bijna-buurman van de toren”, vertelt Van der Schoot. “Inmiddels zoeken we samen naar meer archiefmateriaal over de toren en proberen we de toren onder de aandacht te brengen.”
Een kijkje in de toren
Terwijl de twee kameraden de toren inlopen, vertelt Van der Schoot. “De toren is ongeveer 600 jaar oud, en deze grote, toch wel lage deur, werd destijds als ingang gebruikt.” Inmiddels zit de ingang aan de zijkant van de toren.
Over die ingang weet Erik Saat nog een anekdote te vertellen. “Het raampje dat je boven de deur ziet, was vroeger gewoon open. Mijn partner, Soraya, maar ook andere kinderen uit het dorp klommen destijds door het raampje heen om in de toren te komen. Vanaf daar kon je aan het touw trekken om de klok van de toren te laten luiden.”
Aan de rechterkant van de toren is een deur die naar het trappenhuis van de toren leidt, een donkere smalle wenteltrap gaat naar boven, totdat een open ruimte opdoemt. De plek met alle duivenhokken. “De eerste keer dat ik hier kwam was het een grote bende. De hokken zaten vol met allemaal troep”, vertelt Van der Schoot. “We zijn hier een dag bezig geweest om het allemaal een beetje schoon te maken”, vult de bijna-buurman Saat aan.
Duiven houden in Heesselt
In de muren zijn allemaal nisjes te zien, de duivennesten. “Hier moeten ongeveer 600 duiven gezeten hebben”, vertelt Van der Schoot vol vuur.
Ook zijn er grotere gaten in de muur te zien, de vlieggaten. De duiven vlogen zo de toren in en uit. “Het houden van duiven had flinke invloed op de directe omgeving”, vertelt de torenfanaat. “Zo konden boeren bijvoorbeeld geen graan meer verbouwen, omdat duiven dan alles op zouden eten.”
Uurwerk uit 1936
In de duivenruimte staat ook een grote kast met een uurwerk uit 1936. Het uurwerk is gemaakt door Eijsenbouts in Asten. Via lange stangen wordt de tijd vanuit deze kast overgedragen naar de wijzerplaten die aan de buitenkant van de toren te zien zijn.
Ook het aantal klokslagen wordt vanuit deze kast geregeld. Met staaldraad is deze kast verbonden met een hamer die op de klok slaat om de tijd aan te geven. Om het uurwerk te laten draaien werden gewichten, die helemaal naar beneden lopen, dagelijks opgewonden. In de jaren ‘60 kwam hier een machine voor in de plaats, waardoor het opwinden van de klok niet meer door mensen gedaan hoefde te worden. Voor 1936 heeft een ander uurwerk in de toren gezeten.
Klok van de toren
De duivenverdieping is niet de bovenste verdieping. Vanuit daar loopt de trap verder omhoog. Naar de klok. “De originele klok is er niet meer”, vertelt Van der Schoot. “Die werd in de Tweede Wereldoorlog ingenomen door de bezetters. Ze hadden het materiaal nodig voor wapenproductie.”
De klok die nu in de toren hangt, is groter dan het origineel en komt uit 1948. Rechtsonder is de hamer te zien, die op de klok slaat om de tijd aan te geven. Deze hamer is met staaldraad verbonden aan het uurwerk. Vanaf de verdieping met de klok loopt nog een houten trap omhoog. Deze leidt naar de houten spits van de toren, die door blikseminslag opnieuw gebouwd moest worden.
Op zoek in het archief
Het is niet bekend wanneer de duivenzaken in Heesselt gestopt zijn, ook is niet bekend waarom de zaken gestopt zijn. Daarom zijn de twee kameraden op zoek in verschillende archieven.
Al is het alleen maar het bewijs dat er daadwerkelijk duiven gehouden werden.
“We gingen eerst op zoek naar gegevens hierover bij de eigenaren van de heerlijkheid Heesselt, de familie van Randwyck. Zij woonden in een kasteelachtig gebouw aan de overkant van de Waal, in Rossum. Maar daar konden we niets vinden over een relatie tussen de familie en de toren en kerk.”
“Ook zijn we op zoek gegaan naar archiefstukken bij Het Utrechts Archief. Het Utrechtse Kapittel St. Marie had namelijk te maken met het aanstellen van een pastoor in Heesselt en Varik.” De torenliefhebbers hebben stukken gevonden, maar deze zijn in oud-Nederlands geschreven, waardoor ze niet leesbaar zijn. Op dit moment wordt er gewerkt aan een vertaling. “Ik hoop dat deze stukken iets vertellen over de duiventoren. Al is het alleen maar het bewijs dat er daadwerkelijk duiven gehouden werden.”
Bekendheid
Ondertussen wordt er ook gewerkt aan de bekendheid van de toren. “Rondom 4 en 5 mei hadden we de hele kerk vol met duiven gehangen en konden bezoekers een rondleiding in de toren krijgen”, vertelt Saat. “Er werd enthousiast gereageerd.” Ook Korsen & Kaaien, het openluchttheater in Varik en Heesselt, besteedde vorig jaar aandacht aan de duiventoren. In het theaterstuk werd veelvuldig over de duiventoren met duivenpoep gesproken.
Anne Ruth den Hertog
