Worsteling met Molukse identiteit
Nieuws
Culemborg - Theatermaakster Elvira Nanariain is half Moluks. Op zondag 22 februari speelt ze in theater De Fransche School in Culemborg de persoonlijke en muzikale voorstelling ‘Losbreken’, een aangrijpend verhaal over overgedragen patronen, identiteit, geloof en veerkracht.
In de voorstelling verweeft een persoonlijk levensverhaal met een bredere culturele geschiedenis, waaronder de doorwerking van collectieve pijn binnen de Molukse gemeenschap.
Ochten
Elvira (53) groeide op in Ochten, een dorp dat in 1995 dagenlang in het nieuws was tijdens het hoge water. De vader van Elvira is Moluks, haar moeder Nederlands. “Mijn ouders waren nog maar zeventien toen ik werd geboren. De eerste jaren woonden we bij mijn Nederlandse opa en oma.”
De koffer stond altijd klaar om terug te keren naar de Molukken.
De vader van Elvira kwam uit een traditioneel Moluks gezin. Hij werd in 1955 geboren in Kamp Lunetten in Vught en bracht zijn jeugd door in verschillende voormalige concentratiekampen waar Molukse gezinnen na aankomst in Nederland werden ondergebracht.
De opa van Elvira was een KNIL-militair, die samen met 4000 andere krijgsmakkers in 1951 naar Nederland kwam. Nog voordat ze aan land gingen werden ze ontslagen en moesten ze hun uniform inleveren. Velen van hen ervoeren dit als diepe vernedering en een ernstige schending van hun loyaliteit en rechten. “Mijn opa en oma spraken gebrekkig Nederlands. Ze hebben nooit echt hun draai gevonden. De koffer stond altijd klaar om terug te keren naar de Molukken. Over hun pijn en gemis spraken ze niet.”
Worsteling
Als kind paste Elvira zich moeiteloos aan. “Je bent flexibel, je beweegt tussen twee werelden.” Maar naarmate ze ouder werd, begon de vraag wie ben ik eigenlijk? steeds harder te knagen. “Ik voelde me nooit helemaal Nederlands, maar ook niet volledig Moluks. Dat werd een worsteling.”
Die worsteling werd heviger in haar puberteit. “Ik kwam in een identiteitscrisis terecht. Eind twintig ontwikkelde ik een eetstoornis. Ik had een diep minderwaardigheidscomplex: ik ben niet goed genoeg, ik mag er niet zijn. Achteraf weet ik dat er veel schaamte onder zat. Schaamte die je terugziet bij veel Molukse families. En als gevoelens onuitgesproken blijven, zoekt het lichaam een uitweg. Bij de één is dat alcohol, bij de ander drugs. Bij mij was het niet eten.”
Ik voelde me nooit helemaal Nederlands, maar ook niet volledig Moluks.
Ze verzette zich zelfs een tijd tegen de Molukse cultuur. “Ik wilde er niets mee te maken hebben. Maar dat kwam juist omdat daar mijn pijnpunt lag. Ik moest dat aankijken.”
Mengelmoes
In 2017 schreef ze haar boek Mengelmoes – de zoektocht naar mijn identiteit. “Ik begon puur voor mezelf, bijna therapeutisch. Maar tijdens het schrijven ging ik voor het eerst vragen stellen aan mijn vader. Dat was emotioneel. Ik was toen 45, zelf moeder. Pas toen kon ik voelen wat hij had meegemaakt.”
Het boek bracht veel los. “Mensen zeiden: ‘Ik zou dit nooit durven, het voelt alsof je de vuile was buiten hangt.’ Maar juist omdat het zo herkenbaar was, wist ik dat het nodig was.”
Pas toen kon ik voelen wat hij had meegemaakt.
De herkenning kwam vooral uit de Molukse gemeenschap. “Veel van mijn generatie worstelt met hetzelfde. Ik zie het overal om me heen.”
Toch ziet ze verandering. “De vierde generatie – en zelfs al een vijfde – staat anders in het leven. Ze kunnen hun gevoelens uiten. Ze durven te zeggen: ‘Ik ben trots op je’ of ‘Ik hou van je’. Dat vonden wij vroeger moeilijk. Zij nemen het mooie van de Molukse cultuur mee, maar staan volledig in hun eigen identiteit.”
Na Ochten woonde Elvira in Arnhem, daarna in Culemborg (1998–2001), vervolgens op Curaçao, waar ze haar man ontmoette. Sinds 2004 wonen ze in Haarlem. “We hebben één zoon, hij is achttien. Hij voelt zich half Moluks, terwijl hij eigenlijk maar een kwart is. Maar dat gevoel herken ik. Ik voel me ook meer Moluks dan half.”
Theatervoorstelling
De verhalen uit haar boek vormden de basis voor haar theatervoorstelling Losbreken. “Het is een monoloog met zang en muziek. Ik heb drie vocalisten en één decorstuk: een spiegel. Elke scène begint met een blik in die spiegel.”
Hoewel er een script is, staat improvisatie centraal. “Ik wil vanuit mijn hart spreken, niet een tekst opdreunen. Ik sta, ik loop, ik zing, en als ik wil dansen, dans ik. Ik wil daar zijn zoals ik ben.”
Ik wil vanuit mijn hart spreken, niet een tekst opdreunen.
In de laatste scène van haar voorstelling vertelt ze hoe ze zichzelf terugvond. “Ik heb geleerd het Molukse stuk in mij te omarmen, maar op mijn eigen manier. Niet zoals het collectief van mij verwacht. Jarenlang was ik bezig met wat anderen vonden. Nu kies ik voor wie ík ben.”
Ze glimlacht. “De Molukse cultuur heeft zoveel goud: creativiteit, muziek, eten, warmte. Dat omarm ik nu. Maar wel in een jas die mij past.”
De première in Utrecht was bijzonder. “Mijn ouders waren erbij. Mijn vader gaf een prachtig interview. Hij zei dat het emotioneel was, maar dat mensen de voorstelling moeten zien omdat je er veel van kunt leren.”
De Molukse cultuur heeft zoveel goud: creativiteit, muziek, eten, warmte.
Na afloop zoekt ze het publiek op. “Geen officieel nagesprek, maar ik ga wel de foyer in. Die ontmoeting is voor mij heel belangrijk.”
Elvira werkt inmiddels fulltime aan haar theaterwerk. “Er komen mooie dingen op mijn pad, zeker nu het 75 jaar geleden is dat de eerste Molukkers in Nederland aankwamen. Het is bijzonder om juist nu mijn verhaal te mogen vertellen.”
De voorstelling ‘Losbreken’ is op zondag 22 februari in de Fransche School, aanvang 15:00 uur. De voorstelling in Culemborg wordt ondersteund door de Molukse stichting Arumbai en is mede mogelijk gemaakt door het Cultuurfonds Culemborg.
Dick Aanen
Redacteur van Het Kontakt-Culemborgse Courant (+ HK-West Betuwe en HK-Tiel)
