Lokale geschiedenisles: Toen de dorpspomp het hart van het dorp was
Nieuws
West Betuwe - Schoon drinkwater uit de kraan is tegenwoordig vanzelfsprekend. Tot ver in de twintigste eeuw moesten veel inwoners uit West Betuwe water halen uit een put, een pomp, een sloot of een open waterplas. Een terugblik op verschillende waterpompen in West Betuwe.
In verschillende dorpen lagen vroeger zogenoemde dellen: laaggelegen, vaak door mensenhanden gevormde waterplassen. Del is een oude regionale benaming voor een laagte of waterkuil. Bij Meteren ligt langs de Rijksstraatweg nog altijd zo’n plas. In Deil lag de Bolkenplas en ook uit Rumpt en Est zijn dergelijke waterplaatsen bekend.
Het water uit een del werd gebruikt voor het vee, schoonmaakwerk en brandbestrijding. Als drinkwater was het minder geschikt, omdat stilstaand water gemakkelijk vervuild raakte. Boerderijen hadden daarom dikwijls een eigen waterput. Bewoners zonder put waren aangewezen op een gezamenlijke buurt- of dorpspomp.
Pompen in Rumpt, Enspijk en Haaften
Vooral in de negentiende eeuw lieten gemeenten pompen plaatsen. In Rumpt kwam in 1882 een dorpspomp. Deze werd in 1937 verwijderd en later gereconstrueerd. De pomp van Enspijk dateert vermoedelijk van omstreeks 1880. In Haaften verscheen rond 1888 in de Molenstraat de zogenoemde Schutterspomp, naast de muziektent.
Pompen in Est en Buurmalsen
Ook Est bezat vroeger een pomp op de Brink. Over het precieze bouwjaar bestaat onzekerheid. De huidige pomp is geen achttiende-eeuws origineel, maar werd in 1986 geplaatst als herinnering aan de verdwenen voorganger. In Buurmalsen stond eveneens een pomp op de Brink. De oorspronkelijke pomp verdween, maar kwam bij de herinrichting van het dorpshart in historische vorm terug. De huidige pomp is dus een reconstructie en herinnert aan de tijd dat de Brink een waterhaalplaats was.
Pompen in Geldermalsen
Ook Geldermalsen kende pompen. Een gedeelte van de Geldersestraat werd vroeger in de volksmond de Pompstraat genoemd. Dat wijst erop dat daar een opvallende openbare of gezamenlijke pomp stond. Mogelijk ging het om een buurtpomp voor omwonenden en niet om één centrale dorpspomp. Een archiefvermelding uit 1905 spreekt in ieder geval over de plaatsing van een pomp bij de Geldersestraat.
Kwaliteit van het water
De kwaliteit van pompwater wisselde sterk. Ondiep grondwater kon vervuild raken door mesthopen, beerputten en afvalwater. Bovendien bevatte het water soms veel ijzer. De aanleg van de waterleiding betekende een grote vooruitgang.
Verzet tegen leidingwater
Toch was niet iedereen enthousiast. In Deil leidde de ingebruikneming van de waterleiding op 15 november 1935 tot verzet. Water uit put of rivier was immers gratis, terwijl voor leidingwater betaald moest worden. Burgemeester Willem Marinus Kolff wist veel inwoners uiteindelijk van het nut te overtuigen.
Met het verdwijnen van de pompen verdween ook een vertrouwde ontmoetingsplaats, waar tijdens het vullen van de emmers het laatste dorpsnieuws werd besproken.
Dit artikel is geschreven door Jos Witjes en aangeboden door de Historische Kring West-Betuwe. Deze kring richt zich op het onderzoeken, vastleggen en delen van de geschiedenis van West Betuwe. Elke maand delen zij een stukje lokale geschiedenis met Het Kontakt.
