Hoe Gorinchem Molenlanden opzadelde met windturbines

ALBLASSERWAARD • Vier windturbines van 240 meter hoog tussen Wijngaarden en Oud-Alblas: daar had drie jaar geleden nog niemand aan kunnen denken. Gorinchem komt zoals het er nu voorstaat weg met één of hooguit twee windturbines, op een locatie waar al twee windturbines gepland waren. En dat terwijl het de bedoeling was dat op het grondgebied van de vestingstad windenergie opgewekt zou gaan worden. Hoe het zover kwam? Een reconstructie.

‘Niet de vraag óf er nieuwe windturbines in Molenlanden komen, maar waar’

We schrijven april 2021. Wout de Jong, inwoner van Giessenburg, eigenaar van een bedrijf in Gorinchem en inmiddels CDA-raadslid in Molenlanden, laat in een interview met deze krant optekenen: ‘Het is niet de vraag óf er nieuwe windturbines in Molenlanden komen, maar waar. Over een jaar of vier zullen we het weten.’

Het lijkt op dat moment vergezocht. De gemeenten Gorinchem en Molenlanden hebben inderdaad plannen om grootschalig windenergie op te gaan wekken. Maar de enige zoeklocaties zijn A15-Oost en Avelingen, beide op het grondgebied van Gorinchem. 

De Jong zegt daarvan: “Ieder weldenkend mens begrijpt dat Avelingen geen goede locatie is. In de RES wordt beschreven dat als de windturbines in Gorinchem niet haalbaar zijn, er een alternatief gezocht moet worden. Zo’n locatie zal in dat geval in de gemeente Molenlanden liggen.” 

De wortels van de windturbines liggen in Parijs

Voor de start van dit verhaal moeten we verder terug in de tijd en de grens over. De mogelijke komst van windturbines in Molenlanden begint honderden kilometers zuidelijker. 

In 2015 vindt in Parijs een internationale klimaatconferentie plaats. De Europese Unie ondertekent het resultaat, het Klimaatakkoord van Parijs, in 2016. Het doel is de opwarming van de aarde te beperken tot ruim onder de 2 graden Celsius.

In 2019 komt Nederland als vervolg daarop met een eigen Klimaatakkoord. Onderdeel is de Regionale Energiestrategie (RES). In dertig regio’s slaan gemeenten de handen ineen om tenminste 35 terawattuur (TWh) aan hernieuwbare energie op te wekken. Ter vergelijking: het jaarlijkse elektrische energieverbruik in Nederland schommelt al jaren rond de 120 TWh. De deadline is 2030. 

Aan de voorkant verloopt het voorspoedig. De optelsom van de plannen die de RES-regio’s indienen voor opwek van duurzame energie is 55 TWh. Op papier gaat het doel dus makkelijk gehaald worden. 

De praktijk is echter weerbarstig. De RES-regio Alblasserwaard is daarvan een goed voorbeeld.

Het zeer ambitieuze bod van Molenlanden en Gorinchem

Molenlanden en Gorinchem, de twee gemeenten in de RES-regio Alblasserwaard, presenteren in april 2021 met de Regionale Energiestrategie 1.0 een bod van 1.150 terajoules (TJ). 

Maar: het oppervlakte en inwonertal van de Alblasserwaard vormt 0,5 procent van Nederland. Als je het landelijke doel van 35 TWh hiermee verrekent, komt er ongeveer 0,175 TWh (630 TJ) uit. 

De twee gemeenten hebben er dus vertrouwen in dat het lukt om voor 2030 bijna twee keer zoveel hernieuwbare elektriciteit op te wekken. En daarmee leggen ze de lat voor zichzelf zeer hoog.

Met als kanttekening: de gemeenten baseren zich daarbij ook op het opzetten van een duurzaam energiesysteem, om in de toekomst stroom aan te kunnen blijven bieden.

Waar is dit vertrouwen op gebaseerd?

Wat windenergie betreft, speelt de plaatsing van windmolens op bedrijventerrein Avelingen en het gelijknamige natuurgebied een cruciale rol. Voordat de RES op tafel kwam, had Gorinchem namelijk al laten onderzoeken of hier duurzame energie opgewekt kon worden.

Onderzoeksbureau Royal Haskonig tekent in een rapport uit 2019 veertien windturbines in op Avelingen. Bij het overleg over het RES-bod was er in de vestingstad de overtuiging: dit is een mooie kans om een forse bijdrage aan windenergie te leveren. Als tweede locatie brengt Gorinchem ook A15-Oost in.

Met deze twee zoekgebieden denkt Gorinchem maar liefst 38 procent van de aangeboden 1.150 TJ met windenergie op te kunnen wekken. 

Aangevuld met de bestaande windmolens langs de A15 in Giessenburg en de geplande windmolens op het nieuw aan te leggen bedrijventerrein Groote Haar ten noorden van de stad maakt windenergie in totaal ongeveer de helft van het totale bod uit.

Behoud van het open landschap is een ‘cruciale voorwaarde’ in RES 1.0

Wordt het opwekken van windenergie in Molenlanden dan helemaal niet genoemd? Jawel, in de RES 1.0 zijn zogenaamde aandachtsgebieden ingetekend. Langs de A27, vanaf Hoogblokland naar het noorden, en tussen Wijngaarden, Oud-Alblas en Papendrecht richting de huidige windturbines in Giessenburg. 

Maar de omschrijving daarvan luidt: ‘Deze zoekgebieden blijven in beeld voor de periode ná 2030.’

Het document staat vol warme woorden over het beschermen van het polderlandschap. Het plaatsen buiten het Groene Hart en het behoud van het open landschap worden letterlijk genoemd als cruciale voorwaarde.

Twee andere voorbeelden:

• ‘Belangrijk uitgangspunt is dat zorgvuldig wordt omgegaan met de waarden en het landschappelijke karakter van de regio Alblasserwaard, zoals de natuur- en cultuurhistorie.’
• Een voorwaarde die onder het kopje ‘Kwaliteit’ wordt genoemd: ‘Energieprojecten hebben een zo klein mogelijk ruimtebeslag, houden rekening met en versterken zoveel mogelijk de ruimtelijke kwaliteit van de Hollandse veenweidepolders, het rivierengebied, de authentieke dorpslinten en het cultuurhistorische verhaal van de streek.’

Daarmee lijkt de kans op de komst van windturbines, in ieder geval voor 2030, in Molenlanden zo goed als uitgesloten.

Raad Gorinchem krabbelt terug: A15-Oost sneuvelt

Maar de inkt van het RES-bod is nog niet droog, als de Gorcumse politiek al besluit een streep te zetten door de locatie A15-Oost. Eenzijdig, zonder overleg met samenwerkingspartner Molenlanden. We schrijven dan medio 2021. De reden: de locatie zou te dicht bij de bebouwing liggen.

Het verhoogt de druk op Avelingen. Dat is nu nog de enige zoeklocatie voor het grootschalig opwekken van windenergie, meldden burgemeester en wethouders van Gorinchem: ‘De verdere verkenning naar (on)mogelijkheden voor windenergie concentreert zich vanaf nu op zoekgebied Avelingen.’ 

Avelingen: een storm van protest steekt op. Raad Gorinchem gaat overstag

De tegenwind voor deze locatie steekt ook op. De windmolenplannen op Avelingen stuiten op grote bezwaren van een deel van de gemeenteraad, inwoners van Gorinchem en ondernemers op het gelijknamige bedrijventerrein. 

De tegenstanders vinden een luisterend oor bij de nieuwe Gorcumse gemeenteraad, aangetreden na de verkiezingen in 2022. Wederom zonder overleg met Molenlanden schrapt het gemeentebestuur in oktober de locatie Avelingen. Om verschillende redenen:

• De impact op natuur en landschap is groot
• De milieu-impact (geluid en slagschaduw) is aanzienlijk
• Het beoogde windpark doet afbreuk aan het aangezicht van de historische vesting. 

Basis zijn argumenten die al bekend waren voor het doen van het RES-bod

De vraag of dit beter onderzocht had kunnen worden vóór Gorinchem de locatie Avelingen in het RES-bod liet opnemen, klinkt niet. Gorinchem neemt het besluit op basis van argumenten die al bekend waren voor het doen van het RES-bod. 

Wethouder Mark de Boer geeft dat zelf deels toe tijdens een raadvergadering in oktober 2022. Hij zegt over de zorgen van inwoners die blijken uit het eerste deel van een onderzoek van Universiteit Groningen: “Het zijn uitkomsten waar ik eerlijk gezegd dit onderzoek niet voor nodig had.”

Een andere basis voor het besluit is er niet. Tijdens dezelfde vergadering geven onderzoekers namelijk aan dat het technisch en financieel niet onmogelijk is bij Avelingen vier tot zes windmolens te plaatsen. 

Daarnaast zijn de uitkomsten van een vervolgonderzoek van de Universiteit Groningen nog niet bekend: het Gorcumse gemeentebestuur besluit die niet af te wachten. 

Wethouder De Boer: “We kunnen niet zeggen welk percentage van de inwoners precies voor of tegen is, die cijfers hebben we niet. Het enige waar we vanuit kunnen gaan, is de raad als vertegenwoordiging van de hele gemeenschap. Hier kan ik zien wat het draagvlak is.”

‘U biedt geen enkel alternatief’

In de Gorcumse raad is niet iedereen het met deze handelwijze eens. Vooral Ilhan Tekir (D66) is zeer kritisch. “Hoe wil het college het verlies van 75 procent aan windopbrengst in het RES-bod compenseren? En waar? U biedt geen enkel alternatief.” 

En over het niet vooraf overleggen met Molenlanden: “U heeft het over zorgvuldigheid. Maar de meest cruciale vraag hebben wij niet gesteld aan onze belangrijkste partner.”

Wethouder Mark de Boer moet toegeven dat er geen alternatief is. Hij kijkt daarvoor dan al naar Molenlanden. “We hebben een gezamenlijke opgave. Met elkaar moeten we gaan kijken wat alternatieve zoeklocaties zijn in de regio.”

‘Gorinchem is zich zeer bewust van de hypotheek die op hen rust’

Die uitspraak doet hij niet voor niets. Want: het schrappen van Avelingen is voor de gemeente Gorinchem geen aanleiding het windbod in de RES 1.0 terug te schroeven. Wel lijkt het uitgangspunt om de uitdaging van het vinden van vervangende locaties op Gorcums grondgebied aan te gaan. 

Dat blijkt onder meer uit de woorden van Jan Lock, wethouder in Molenlanden. Als voorzitter van de RES Alblasserwaard spreekt hij eind 2022 in tijdens een vergadering van Provinciale Staten. “Gorinchem is zich er zeer bewust van dat er een hypotheek op hen rust om hier een oplossing voor te vinden.”

En diezelfde maand tegen de Molenlandse raad: “Door Gorinchem is de toezegging gedaan: wij gaan het gat dat valt bij windenergie vanuit Gorinchem vullen. Gorinchem voelt de pijn van het besluit dat ze namen over Avelingen en ze snappen dat er een oplossing voor moet komen.”

Maar: nieuwe zoeklocaties voor overgrote deel in Molenlanden

De praktijk blijkt anders uit te pakken. Onderzoeksbureau Arcadis krijgt de opdracht om op zoek te gaan naar alternatieve locaties voor windturbines, die een ‘reële en haalbare’ vervanging zijn voor Avelingen. 

In plaats van het zoekgebied te beperken tot alleen Gorinchem, krijgt het bureau van RES Alblasserwaard groen licht om Molenlanden mee te nemen. 

Beide gemeenten houden daarin vast aan het oorspronkelijke RES-bod. De optie om vanwege het schrappen van alle mogelijke zoekgebieden te onderzoeken of het bod naar beneden bijgesteld kan worden, komt zelfs niet op tafel. 

Dit terwijl het bod – zoals eerder geschreven – zeer ambitieus is en er in dat stadium wellicht onderhandelingsruimte zou zijn bij de provincie Zuid-Holland.

Nieuwe zoeklocaties niet gebaseerd op het RES-bod

Het resultaat: ruim een jaar nadat Gorinchem een streep door Avelingen zette, in het najaar van 2023, ligt er een shortlist met zes nieuwe zoeklocaties. Vijf daarvan liggen geheel in Molenlanden, één deels. Dat is S, ten noorden van Gorinchem.

De nieuwe zoeklocaties zijn niet gebaseerd op het RES-bod. Een deel overlapt met de eerdere aandachtsgebieden. Maar die zouden pas na 2030 eventueel in beeld komen. 

Ook is er niet, zoals bij de zoekgebieden in het eerste bod, uitgebreid contact gezocht met maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners. Die participatie begint pas ná het vaststellen van de zoeklocaties. 

Molenlandse gemeenteraad bereid om mee te bewegen

Maar wat doet de Molenlandse raad? Daar is vooral de bereidheid om mee te bewegen. Natuurlijk klinken er wel wat kritische geluiden richting de handelwijze van Gorinchem, maar de boventoon is toch: we moeten er samen uit zien te komen. 

Er klinkt geen veto om de zoeklocaties op het eigen grondgebied verder te onderzoeken en ook het naar beneden bijstellen van het RES-bod komt niet op tafel. 

Zo stelt SGP-raadslid Pieter Jacob Leenman: “Het gaat om twee totaal verschillende gemeentes: stad versus platteland, dicht bebouwd versus open landschap, met minder én meer mogelijkheden. Voor je het weet, is het ‘wij-zij’. Laten we daarmee stoppen. Niet ‘wij-zij’, maar ‘wij-zijn de RES regio’ en staan schouder aan schouder.” 

Alleen de VVD, altijd al gekant tegen de komst van windmolens, was, is en blijft mordicus tegen. 

‘Hoe mooi zou het zijn om samen met Molenlanden de eindstreep te halen’

De Gorcumse raad kan er prima mee leven. De eerder genoemde hypotheek die op de schouders van deze gemeente rust? Daar is niets van te merken. 

Tijdens de bespreking van de zoeklocaties door de raden van Molenlanden en Gorinchem brengt Gorinchem wel een belofte in: maximale inzet om extra windturbines te plaatsen op de locatie Groote Haar, waar al twee turbines gepland staan. 

“Daar gaan we ons stinkende best voor doen”, stelde wethouder Mark de Boer van Gorinchem. “Hoe mooi zou het zijn als we zo samen met Molenlanden de eindstreep halen.”

Hij heeft makkelijk praten. Zijn collega-wethouder Jan Lock is degene die de kastanjes uit het vuur moet halen. Het verzet in Molenlanden laait fel op. De angst en de onrust voor de komst van windturbines die de hoogte van de Eiffeltoren benaderen is groot. 

Het ingezette participatieproces om de mening van inwoners te peilen en hun argumenten voor het al dan niet plaatsen van de windturbines op te halen verloopt (zeker in het begin) stroef. 

Een proces dat inmiddels is afgerond. De colleges hebben hun keuze voor een voorkeurslocatie gemaakt; het is nu aan de gemeenteraden om daar op 9 juli een besluit over te nemen.

Provincie schrikt niet terug om regie over te nemen

Met het eenzijdig schrappen van de zoeklocaties op het eigen grondgebied plaveide Gorinchem de weg voor de mogelijke plaatsing van windturbines in Molenlanden. 

Ruimte voor een uitweg is er vrijwel niet. De colleges van Molenlanden en Gorinchem en de provincie Zuid-Holland blijven vasthouden aan het gedane RES-bod. Gedeputeerde Berend Potjer heeft daarnaast in de praktijk al laten zien, mochten gemeenten tegensputteren, er niet voor terug te schrikken om de regie zo nodig over te nemen.

Wat met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid wel vastgesteld kan worden: er volgt een jarenlang proces waarbij bezwaarmakers alles uit de kast halen om plaatsing van de windturbines tegen te houden. Ook dat brengt de nodige onrust en negatieve energie voor zowel inwoners als (dure) inzet van overheidsmiddelen met zich mee.

Het had allemaal niet nodig geweest, als Gorinchem en Molenlanden bij het opstellen van het RES-bod niet een te grote broek hadden aangetrokken. 

Lees ook

Komt Gorinchem er met de voorkeurslocaties voor windturbines beter vanaf dan Molenlanden? Wethouder De Boer vindt van niet