Mysterie van ‘Duits’ oorlogsgraf in Varik

Varik - Een vergeten verhaal uit de Tweede Wereldoorlog is het verhaal van Gerhard Joseph Nussbaum, een steenhouwer uit Raeren, in de Oostkantons van België. Hij werd gedwongen te dienen in de Wehrmacht en overleed op 19 december 1944 in het Nederlandse dorpje Opijnen. Zijn anonieme graf op de katholieke begraafplaats in Varik is een stille getuige van een complexe geschiedenis waarin dwang, heimwee en verzet samenkomen.

Joseph Nussbaum werd op 22 mei 1904 geboren in Raeren, een dorp dat na de Eerste Wereldoorlog Belgisch werd. In 1940 annexeerde Hitler Eupen en Malmédy opnieuw. De inwoners van deze regio’s werden beschouwd als Duitse staatsburgers en opgeroepen voor militaire dienst. Joseph, een vakbekwaam steenhouwer, werd ingelijfd bij de Kriegsmarine als matroos. Net als veel andere Oost-Belgen voelde hij zich geen echte Duitser, maar werd toch ingezet aan de frontlinies.

Oorlogsmoe

Na omzwervingen via Oekraïne kwam Nussbaum met zijn eenheid in de Betuwe terecht. Hij was oorlogsmoe en probeerde tweemaal te deserteren. Toen in september 1944 Operatie Market Garden begon en de Duitse troepen zich richting Arnhem verplaatsten, zag Joseph zijn kans schoon en bleef achter in Varik. Daar vond hij onderdak bij Hannes Saris. Toen Duitse troepen enkele dagen later terugkeerden, moest hij onderduiken. Eerst verbleef hij bij pastoor C.M. Voorbij, later bracht schoolhoofd Arens hem naar Opijnen, waarschijnlijk naar het huis van waarnemend burgemeester Hans den Ouden. Deze was actief in het verzet en bood onderdak aan onderduikers die via de Waal naar bevrijd gebied wilden oversteken.

Ziekte en dood

Joseph sprak enkel Duits en Frans, wat hem isoleerde. Toch wist hij vertrouwen te winnen en kreeg valse papieren met de naam Johan Margaretha Koders. In november 1944 zou hij per roeiboot de rivier oversteken, met hulp van roeier Sem van Oort. De overtocht ging echter niet door. Joseph raakte moedeloos en werd ziek. Hij overleed op 19 december 1944 op veertigjarige leeftijd aan difterie. Hij werd onder zijn schuilnaam begraven in Varik. Door deze valse naam bleef zijn identiteit jarenlang onduidelijk.

Na de oorlog probeerde het Rode Kruis zijn familie in België te bereiken. Door de verkeerde naam en geboortedatum duurde het jaren voor zijn identiteit bevestigd werd. Joseph kwam uit een familie van steenhouwers. Zijn vader en broers runden een steengroeve in Raeren. Zijn broer Johann kwam eveneens om in 1944. Oost-Belgische mannen die in Duitse dienst gingen, al dan niet gedwongen, werden na de oorlog vaak als verraders beschouwd. Tot op de dag van vandaag is er nauwelijks erkenning voor hun complexe situatie.

Laatste rustplaats

In 1949 bezochten Arens en Hannes Saris de familie in Raeren. Ze bevestigden het overlijden van Joseph. In 1970 kreeg de familie de kans hem te herbegraven op het Duitse ereveld Ysselsteyn, maar besloot dat hij in Varik moest blijven rusten. Het graf droeg jarenlang een betonnen kruis met naamplaatje, dat inmiddels verdwenen is.

Herinnering levend houden

In 2024 nam neef Leo Nussbaum contact op met de auteur. Hij deelde documenten en herinneringen, maar geen foto. Via het digitale monument www.oorlogsslachtofferswestbetuwe.nl worden vergeten slachtoffers als Joseph herdacht. Zolang hun namen worden genoemd, blijven ze voortleven.

Aanvullingen op dit verhaal? Neem contact op via: rdvdvelde@gmail.com.