Annerieke uit Molenaarsgraaf wil dat vluchtelingen gehoord worden

29 augustus 2024, 16:00 Nieuws

MOLENAARSGRAAF • Een koffietafelboek over vluchtelingen, dat lijkt een innerlijke tegenstrijdigheid. Toch maakte Annerieke van Vianen uit Molenaarsgraaf zo’n boek.

Het boek ‘Tot aan de overkant’ is fraai vormgegeven en bevat prachtige foto’s. Een boek om je koffietafel mee te stylen, denk je aanvankelijk. Maar als je beter kijkt, merk je: de inhoud doet meer dan de lezer prettig boeien. Annerieke maakte het boek samen met humanitair medewerker, schrijfster en fotograaf Marianne van Elst-Sijtsma uit Kampen. “Met dit boek willen Marianne en ik vluchtelingen een gezicht geven”, zegt Annerieke.

Gehoord worden

Annerieke verbleef jarenlang onder vluchtelingen op Lesbos. Over haar motivatie vertelt ze: “Als westerlingen raken we gewend aan de verhalen over vluchtelingen. Toch moeten ze gehoord blijven worden. Ik merkte: als ik een persoonlijk verhaal vertelde over mensen die ik op Lesbos ontmoet had, raakte dat mensen. Dat hoop ik met dit boek ook te bereiken.”

We willen benadrukken dat vluchtelingen mensen zijn met humor en veerkracht

Behapbaar

Verwacht geen lange verhalen, Annerieke wil het ‘behapbaar’ houden. “Je leest misschien eens in de week een verhaal, legt het boek neer, laat het bezinken. Het zijn 63 verhalen ingedeeld naar landen van herkomst. We laten ook de lokale bevolking en hulpverleners aan het woord. Want Lesbos heeft al zo lang te maken met vluchtelingen. Hebben wij wel door wat het betekent om aan de rand van Europa te wonen, waar vluchtelingen het eerst terechtkomen?”

Kracht

Annerieke woonde en werkte van begin 2022 tot begin 2024 op Lesbos. “In die periode hebben we het boek gemaakt. We laten niet alleen de ellende, maar ook de kracht van deze mensen zien. Van twee skaters uit Eritrea hebben we bijvoorbeeld een filmpje gemaakt waarop je ziet hoe goed ze zijn als skaters. Het is dus niet alleen hopeloosheid. Bij hun verhaal staat een qr-code naar dit filmpje. We willen benadrukken dat vluchtelingen mensen zijn met humor en veerkracht, dat ze manieren vinden om hoop vast te houden. Mensen zoals jij en ik.”

Mensenrechten

Met het boek wil Annerieke laten zien wat het betekent om vluchteling te zijn. “Je komt uit een land waar oorlog of onveiligheid is, hebt een lange gevaarlijke reis gemaakt en alles moeten achterlaten. Je leeft in onzekerheid, weet niet of familie nog leeft en hebt onderweg misschien mensen zien verdrinken. En dan kom je aan in een land waarvan je denkt dat er mensenrechten zijn, maar je merkt dat die voor vluchtelingen niet zoveel waard zijn.”

Studie

Annerieke vertrok voor het eerst naar Lesbos in 2017, met Livingstone, een christelijke organisatie die werkvakanties organiseert. “Toen was kamp Moria er nog. De ellende die ik daar zag liet me niet los, daarom ben ik in december van datzelfde jaar teruggegaan. Ik was toen nog bezig met mijn studie forensische orthopedagogiek.” Na terugkeer kostte het haar moeite om de studie weer op te pakken. “Met mijn westerse mindset besloot ik om toch eerst af te studeren. Ik wist wel: ik wil meer doen voor vluchtelingen. Daarom heb ik een tweede master gedaan: international crimes, conflict and criminology. Die ging meer in op zaken als vluchtelingen, hoe bouw je een maatschappij weer op na een oorlog, hoe worden mensen oorlogsmisdadiger. Na de afronding van mijn studie werkte ik onder andere een tijdje bij het Leger des Heils.”

• Annerieke met Musu, een van de vluchtelingen die ze hielp op Lesbos. Musu’s verhaal staat in het boek.
Foto: Marianne van Elst

Te kort

Begin 2022 zegde Annerieke haar baan op en vertrok ze weer naar Lesbos, nu met Christian Refugee Relief (CRR) uit Nieuw-Lekkerland. In eerste instantie voor drie maanden. “Na twee maanden wist ik al: dit is te kort. Ik werkte in het social care team en had net een beetje vertrouwen opgebouwd. Ook kreeg ik net een beetje door wat hun situatie betekende. Het kamp ziet er nu netjes uit, anders dan Moria, maar wat mensen moeten doorstaan ging ik steeds meer ervaren.” Het leed dat ze zag deed Annerieke steeds opnieuw besluiten om haar inzet te verlengen.

Pessimistischer

Over haar taken vertelt ze: “We gingen naar mensen toe, vroegen hen of ze bijvoorbeeld een vertaler, dokter of advocaat nodig hadden. Zelf kon ik soms niet zoveel meer doen dan doorverwijzen. Toch zei een man uit Afghanistan: ‘Het was zo belangrijk dat je me zag, dat je de tijd nam en informatie gaf.’ Nu ik weer in Nederland ben denk ik soms: welk nut heb ik hier? Ik besef nu nog meer hoe bizar het was wat ik allemaal meemaakte en hoe we in Nederland in overdaad leven. Mijn wereldbeeld is enorm veranderd. Rutger Bregman schreef het boek ‘De meeste mensen deugen’.” Ze schudt haar hoofd. “Ik denk nu: de meeste mensen deugen niet. Ja, mijn wereldbeeld is pessimistischer geworden.”

Onmenselijke kracht

Indrukwekkend vindt Annerieke de ‘onmenselijke kracht’ die ze bij vluchtelingen zag. “Hun zorg voor elkaar, het opstaan voor hun kinderen, hoe ze een maaltijd maakten voor een jarige buurman, dat vind ik ontzettend krachtig na al hun ellende. Ook zag ik mensen die trouwden, een geboorte, een jarig kindje met traktaties, kinderen die samen lachten en mannen die een potje kaart speelden. De uitersten lagen dicht bij elkaar, ook voor mezelf. In het weekeinde ging ik snorkelen met andere vrijwilligers, in een zee waarin misschien die week nog vluchtelingen waren verdronken.”

Er worden dus mensen verkracht in een Europees vluchtelingenkamp, ook door autoriteiten

Geen statement

“Het boek is geen politiek statement, want wij weten ook niet wat de oplossing is voor deze complexe situatie”, aldus Annerieke. “Wel willen we laten zien dat vluchtelingen mensen zijn. Als we vanuit dat uitgangspunt nadenken over het beleid, dan denk ik dat we een humaner beleid willen voor iedereen.”

Geweld

Annerieke noemt de kampen op Lesbos ‘eigenlijk gevangenissen’. “De mensen in de kampen kunnen geen kant op. Ook is er geweld tegen hen, zoals de pushbacks. Er zijn genoeg foto’s van mensen van de kustwacht met maskers en geweren die vlak voor de bootjes met vluchtelingen in het water schieten. De Griekse overheid laat het gebeuren. In ons boek staat het verhaal van iemand die acht keer is teruggestuurd. Ook zijn al haar bezittingen afgenomen en is ze seksueel misbruikt door mensen van de kustwacht. Er worden dus mensen verkracht in een Europees vluchtelingenkamp, ook door autoriteiten. Daarom is het belangrijk dat we het gesprek gaande houden en ons niet altijd afsluiten voor voor het leed van vluchtelingen. Laten we hen ook niet tot zondebok blijven maken of dehumaniseren. Soms hoor je uitspraken als: gooi er een bom op, stuur ze terug naar hun eigen land. Dat soort uitspraken gaan over mensen. Mannen, vrouwen en kinderen. Mensen zoals jij en ik.”