‘Het echte avontuur begint nu pas’
Culemborg - Het begon als een avontuur en dat is het nog steeds. Tien jaar nadat de Gelderlandfabriek naast het station in Culemborg van start ging als culturele en creatieve maakplek is de zoektocht naar vernieuwing en verbetering nog aan de orde van de dag.
En dat gebeurt niet enkel met ervaren kunstenaars, artiesten, ambachtslieden of creatievelingen, zegt Mark van Dooren. Hij is directeur van stichting Gelderland Cultuurfabriek die het culturele deel invult. “Sinds vorig jaar zijn hier twee dagen per week tientallen jongeren aan het werk. In de Plakkerij, onze nieuw ontwikkelde ruimte in de fabriek, maken ze onder de naam PodiumPioniers onder leiding van Linda Vink en Melvin Groenestein, uiteenlopende voorstellingen. Onlangs hadden we onze eerste eigen musical, met drie keer een uitverkochte zaal.”
Toekomstbestendig
Het avontuur begint in januari 2004. Het fabriekscomplex van Meubelindustrie Gelderland, bestaand uit een uit 1868 stammende locomotiefloods met later aangebouwde hallen en kantoren, staat dan zo’n vijf jaar leeg. De meubelfabriek, in 1936 gestart door Koene Oberman en vanaf met 1969 ontwerper Jan des Bouvrie, is naar de andere kant van het spoor verhuisd. Het lege complex valt ten prooi aan vandalisme, inclusief brandstichting. Frank Odink, een jonge decorbouwer uit Culemborg, kan dat niet aanzien en kraakt het gebouw. Zijn doel: de fabriek voor de toekomst behouden en opknappen om er dan een creatieve broedplaats te vestigen. Dat gaat lang niet vanzelf, maar Odink c.s. zijn volhardend en met steun van een groeiend leger gelijkgestemden en supporters wordt in 2013 een plan gepresenteerd voor de verbouwing. Onder regie van de veelzijdige ontwerper en ‘bouwbaas’ Jorn Mols krijgt vanaf 2015 het eerste deel van het langgerekte complex een make-over. Het gebouw wordt toekomstbestendig gemaakt en er komen werkplaatsen, ateliers, flexplekken, kantoren en meerdere zalen.
Van de sfeer zijn we afgebleven
Maar allereerst is er een restaurant: una Volta. Dat opent de deuren op 1 april 2016, ruim anderhalve maand voor de andere ruimtes. Horecaman Bart-Jan Nijsingh, in de Lekstad en wijde omtrek bekend van restaurant Andermaal, is in 2013 door Mols uitgenodigd een kijkje te komen nemen in de nog te ontwikkelen fabriek. ,Die kende ik enkel van de buitenkant omdat ik nog tot 2008 in Utrecht woonde en er dagelijks met de trein langskwam op weg naar mijn werk’’, vertelt Nijsingh. ,Verder wist ik er niets van. Ik kwam binnen in een wereldje van de ‘fabriekers’, kunstenaars en ambachtslieden die hier werkten en er soms ook woonden. Die mensen hadden plannen en of ik toevallig wilde aansluiten.’’ Hoewel Nijsingh, die op dat moment twee restaurants heeft, zich heeft voorgenomen niet nog een derde te beginnen, is hij snel om. Dat weet hij direct als hij over de drempel van de locomotiefloods stapt. “Het was een zooitje maar ik zag meteen de potentie. Ik pikte de energie van Jorn op en die had al uitgetekend hoe het moest worden. Alles strak met gestucte muren. Waarop ik zei: dat gaan we dus niet doen. We laten het precies zoals het is. Natuurlijk is het hier en daar aangepast en kwam er vloerverwarming in, maar van de sfeer zijn we afgebleven. Tijdens de verbouwing ging van alles mis, maar het kwam ook altijd weer goed. Er was ongelofelijk veel creativiteit en energie onder de fabriekers. Hun inbreng was superbelangrijk.’’ Naast una Volta is Nijsingh inmiddels ook verantwoordelijk voor het zakelijk deel van de organisatie, als directeur van De Gelderlandfabriek bv.
Grootste uitdaging is het dak waterdicht maken.
Magneet
Mark van Dooren herinnert zich nog de proefmaand in april 2015, kort voor de start van de verbouwing. “Bart-Jan had een pop-uprestaurant en in de theaterzaal hadden wij een programma samengesteld. Dat viel heel goed, om te beginnen bij de directe omgeving die blij was dat de fabriek overeind bleef. En we kregen veel support vanuit onder meer de wijk Eva-Lanxmeer. Na die maand wisten we dat we werkten aan iets wat mensen heel tof vinden.’’
Grootste uitdaging is het dak waterdicht maken.
Tot op de dag van vandaag werkt de Gelderlandfabriek als een magneet op mensen met een creatieve en ondernemende achtergrond, of degenen die interesse hebben in wat anderen maken. Er zijn succesvolle series als Jam, Jazz & Pizza van programmeur Trudi Bartel en Blues @ the Factory van Walter Wilhelm. Verder zijn er verrassende en vernieuwende voorstellingen, evenementen, festivals en exposities. Terugkijkend op de achterliggende tien jaar is Van Dooren vooral trots op hoe de ingrijpende coronaperiode is doorgekomen. “We hoorden bij de eersten die in maart 2020 snel schakelden. Dat kon allemaal dankzij ons grote netwerk aan artiesten, technici en andere specialisten. Twee dagen nadat alles was stil gevallen hadden wij al een online-uitzending. Tien weken achtereen brachten we op donderdag onder de naam ‘Niet Afgelast’ een gevarieerd live-programma.’’
Nog vijftien jaar
De Gelderlandfabriek is eigendom van een projectontwikkelaar. Daarmee is in 2016 een erfpachtovereenkomst voor 25 jaar gesloten. ,We hebben voorlopig nog vijftien jaar voor de boeg’’, stelt Henkjan Kievit, directeur van stichting De Gelderland die het gebouw beheert. “Mijn grootste uitdaging voor de komende tijd is het dak waterdicht maken en het pand isoleren. Dat moet tegen een bescheiden budget en daarover zijn we in gesprek met lokale partijen.’’ Was er lange tijd nog sprake van ook de andere delen van het fabriekscomplex te ontwikkelen, de huidige directie heeft dat voornemen laten varen.
“Als een partij zich meldt die daarmee aan de slag wil, kunnen we altijd praten”, zegt Kievit. “Maar binnen de bestaande ruimte zijn nog voldoende mogelijkheden.”
Tot en met 12 juni is er een jubileum pop-up shop plus een overzichtsexpositie met werk van kunstenaars die de afgelopen tien jaar in de fabriek te zien waren.
www.degelderlandfabriek.nl