Wielen: monument van het gevecht tussen mens en water
NieuwsBuurmalsen - Wie langs de dijken in het rivierengebied wandelt, ziet ze soms onverwacht liggen: stille, ronde wateren pal naast de dijk. Op het eerste gezicht lijken het idyllische vijvers, maar schijn bedriegt. Deze zogenoemde wielen zijn tastbare herinneringen aan eeuwen van strijd tegen het water.
In de late Middeleeuwen kwamen de eerste aaneengesloten dijken tot stand. Dat was noodzakelijk om het land te beschermen, maar het had ook een keerzijde. Overtollig rivierwater kon in natte winters niet langer vrij uitstromen over de landerijen. Waterstanden stegen, zandbanken vormden zich in de rivierbeddingen en bij strenge winters kwam daar het gevaar van kruiend ijs bij.
Dijken die breken
Dijkdoorbraken waren in die omstandigheden nauwelijks te voorkomen. Tussen de vijftiende en de negentiende eeuw gebeurde dat dan ook met grote regelmaat.
Wanneer een dijk bezweek, stroomde het water met enorme kracht door of over het dijklichaam. De binnenzijde van de dijk werd uitgesleten en er ontstond een diepe kuil, soms wel vijftien meter diep. Het water kolkte het achterliggende land in en draaide rond, waardoor een vrijwel perfect ronde plas ontstond: het wiel.
Omdat het vullen van zo’n diep kolkgat veel tijd en arbeid kostte, koos men vaak voor een praktische oplossing. De dijk werd eenvoudigweg om het ontstane water heen gelegd. Zo ontstonden de karakteristieke binnendijkse- en buitendijkse wielen. Was de wiel niet te diep, dan werd In uitzonderlijke gevallen de oude dijk in zijn oorspronkelijke vorm hersteld.
Voorbeelden
Ook in deze regio zijn fraaie voorbeelden te vinden. Aan de Molendijk bij Rumpt liggen het Grote en het Kleine Wiel naast elkaar. Ter hoogte van het Huis te Rumpt is goed te zien hoe deze wateren zich verhouden tot de dijk en de rivier de Linge. Opvallend is dat hier de dijk níet om het wiel heen is gelegd, wat deze wielen afwijkend maakt van het gebruikelijke beeld.
Een klassiek wiel is te zien bij Tricht, aan de Lingedijk richting Mariënwaerdt. Hier kreeg de dijk na een eeuwenoude doorbraak zijn typische bochten rondom het wiel, met bebouwing eromheen. In Acquoy ontstond in 1927 nog een wiel toen bij hoog water de Rhenoyse sluis bezweek. Het grootste wiel van Nederland, het Wiel van Bassa, ligt langs de Diefdijk en beslaat maar liefst dertien hectare.
Zelfs plaatsnamen herinneren aan deze watergeweld-geschiedenis, zoals Eck en Wiel. Wielen – ook wel waai, waal, weel, braak of kolkgat genoemd – zijn indrukwekkende monumenten van het gevecht van mens tegen water.
Dit artikel is geschreven door Jos Witjes en aangeboden door de Historische Kring West-Betuwe. Zij onderzoeken en delen verhalen.