Met sloop bedreigde wijk ‘t Zand in Papendrecht kent rijke historie

Papendrecht - Stel Margré van Wijngaarden één vraag over de historie van de wijk ’t Zand in Papendrecht en ze stort haar kennis over je uit: verhalen die je terugbrengen in een tijd waarin ‘geluk heel gewoon was’. Ze zette zich al vaak in voor behoud van historische plekken, maar begrijpt nu ook de afwegingen van de woningcorporatie.

Margré is niet voor niets voorzitter van Stichting Dorpsbehoud. Als geboren en getogen Papendrechtse - met een grote liefde voor haar dorp en de geschiedenis ervan - verzamelt ze al haar hele 69-jarige leven de mooiste verhalen over het rivierdorp in de polder.

Saamhorigheid

Kenmerkend voor ‘t Zand was van oudsher de grote saamhorigheid, herinnert Margré zich. “Het was de allereerste nieuwbouwwijk en vanaf dag één was het een heel aparte buurt. Er werd meteen een buurtvereniging opgericht.”

Buurtvereniging

Margré laat een zwartwit-foto zien van mannen met petten, hoeden, pijpen en sigaren. Boven hun hoofd hangt een bord met de tekst ‘buurtvereeniging Het Zand’. Aan weerszijden van de groep mannen kijken schoolkinderen nieuwsgierig in de lens. Vrouwen ontbreken. Op de achtergrond zijn de karakteristieke mansardedaken van de wijk te zien en hangen vlaggetjes.

Tijdens de watersnood van 1953 kwam ‘t Zand onder water te staan. - Foto: Archief Dorpsbehoud

Koninginnedagen

“De Koninginnedagen in ’t Zand waren legendarisch”, vertelt Margré. “De mensen organiseerden zelf allerlei spelletjes, daar hadden ze de gemeente niet bij nodig. Toen Bandell burgemeester was, ging hij op Koninginnedag altijd even naar ’t Zand.”

Scheve huizen

Ik heb aangegeven dat het historisch verantwoord moet zijn wat er teruggebouwd wordt

In 1975 moest een groot stuk van ‘t Zand gesloopt worden. “Mensen wilden er niet weg, maar het verhaal ging dat als je in de keuken een bord soep op de grond zette, het vanzelf naar de kamer schoof. Zo scheef waren de huizen gezakt.”

Standbeeld

Zelfs in Den Haag trok ’t Zand aandacht. “Staatssecretaris Jan Schaefer ging in de jaren ‘70 in gesprek met burgemeester Soetendal, naar aanleiding van de naderende sloop.” In 1976 ging een deel van de huizen tegen de vlakte. “Na de oplevering van de nieuwe woningen schonk Schaefer de wijk een beeld: de harmonicaspeler.” Het standbeeld is nog altijd op Het Plein te vinden.

Het beeld van de harmonicaspeler in de wijk ‘t Zand. - Foto: Archief Dorpsbehoud

Verzetsstrijder

Op Het Plein 12 bevindt zich het ouderlijk huis van verzetsstrijder Gerrit van Dalen. Er is een plaquette geplaatst, ter nagedachtenis aan zijn te korte leven. Gerrit verstrekte voedselbonnen aan onderduikers, moest zelf onderduiken maar werd door de Duitsers gevangen genomen en naar kamp Amersfoort getransporteerd. Als represaille voor de aanslag op een SS-officier werd Gerrit in maart 1945 geëxecuteerd. Hij was toen 23 jaar.

In de Tweede Wereldoorlog viel er een vergisbom op de wijk ‘t Zand. - Foto: Archief Dorpsbehoud

Stijlbreuk

De huizen die voor de oude in de plaats kwamen zijn vast fijn om in te wonen, denkt Margré, maar ze wordt er niet vrolijk van. “Als je de oude panden vergelijkt met de nieuwe, denk je: wie heeft dit bedacht?”
De nieuwbouw vormt inderdaad een stijlbreuk. De wijk is gebouwd in de Amsterdamse Schoolstijl, die voornamelijk werd toegepast tussen ongeveer 1910 en 1930. De bouwstijl ontstond als onderdeel van de internationale expressionistische architectuur. Kenmerkend zijn het vaak opvallende metselwerk, golvende lijnen en ambachtelijke details. “Sliedrecht had ook zo’n buurt”, herinnert Margré zich.

Twee verenigingen

’t Zand werd opgeleverd in 1921. “Officieel kreeg de wijk de naam Molenpolder, genoemd naar de molen die er in de buurt stond en kort voor de bouw van de huizen was afgebroken.” De 206 huurwoningen kwamen op een stuk buitenpolder dat met zand was opgespoten, ingesloten door een kademuur. “De huizen zijn gebouwd door twee woningbouwverenigingen. Een daarvan was Ons Belang, de naam van de andere weet ik niet. Nu blijkt, laat ik het netjes zeggen, dat er door de ene woningbouwvereniging iets meer geld is geïnvesteerd in de huizen dan door de andere.”

Kruideniers

Margré kan zich alle middenstanders uit ‘t Zand herinneren, onder wie het kruideniersechtpaar Jan en Anna, op de hoek van de Kerkbuurt met de Molenstraat. “Dat pand is afgebroken.” Ze heeft een foto waarop Jan een fiets vasthoudt met boven het voorwiel een enorme mand. Achter hem, in de deuropening, poseert Anna met opgestoken haren en een getailleerd schortje over haar jurk.

Het kruideniersechtpaar Jan en Anna, bij hun winkel op de hoek van de Kerkbuurt met de Molenstraat. - Foto: Archief Dorpsbehoud

Vertrouwen

“Het is een buurt die me heel erg aan mijn hart gaat. Dat is een van de redenen dat Woonkracht10 me heeft gevraagd om mee te kijken naar de operatie, van renovatie tot eventuele sloop en hoe dat er uit zou moeten zien. Ik heb aangegeven dat het historisch verantwoord moet zijn wat er teruggebouwd wordt. Ik heb er vertrouwen in en ben heel blij met deze manier van overleggen.”

Historisch besef

“De geruchten gaan al jaren dat ze het hele Zand plat gaan gooien, maar dat heb ik nooit geloofd. Ik ben blij dat er bij het huidige bestuur en de directie veel historisch besef is.”

Manus van der Vleut was een markante bewoner van ‘t Zand. Collega’s van Visser & Smit hielpen hem bij zijn verhuizing, voorafgaand aan de sloop van zijn huis. Margré: “Ze hebben hem op een dieplader gezet met zijn cyclaam. Hij vond het verschrikkelijk dat hij weg moest.” De man met de witte jas is oud-raadslid Gerrit van de Graaf. - Foto: Archief Dorpsbehoud

De eeuwoude wijk ‘t Zand in Papendrecht wordt deels met sloop bedreigd. Het Kontakt volgt de ontwikkelingen en laat betrokkenen aan het woord.

Lees ook

Dreigende sloop ‘t Zand in Papendrecht: ‘Het is emotioneel best slopend’

 

Lees ook

Deze week vervolgonderzoek naar funderingen wijk ’t Zand in Papendrecht