Historische graven behouden of niet: ‘Het moet niet gaan over sentimenten’

REGIO • Bestuursleden van historische kringen en verenigingen in Molenlanden denken niet allemaal hetzelfde over het behoud van bijzondere graven. Het graf van schrijver Jo Ooms bijvoorbeeld: moet dat blijven?

De gemeenteraad van Molenlanden besprak deze maand een lijstje met criteria waaraan een graf moet voldoen om het niet te ruimen. Het kan gaan om graven van historische persoonlijkheden, maar ook om bijvoorbeeld een grafkelder of oorlogsmonument. Raadslid Anne Marie Mollema - ook voorzitter van de Historische Vereniging Hoogblokland Hoornaar Noordeloos - vindt dat graven van historische personen geen uitzonderlijke behandeling verdienen. “Alle mensen zijn gelijkwaardig”, stelde zij tijdens de commissievergadering van 4 juni, in haar functie als raadslid. Komend halfjaar zal de raad zich over een lijst met criteria buigen.

Graven die iets zeggen over de cultuurhistorie van onze gemeente moet je in stand houden

Onderscheid maken

Jan Boele, voorzitter van de Historische Vereniging Binnenwaard en auteur van een biografie over de Giessenburgse auteur Jo Ooms, denkt daar anders over. “Op zich heeft Mollema gelijk als ze zegt dat alle mensen na hun dood gelijk zijn, maar je mag best onderscheid maken tussen bijzondere personen en anderen.” Het graf van Ooms zou bijvoorbeeld niet geruimd mogen worden, vindt hij.

“De schrijver Jo Ooms heeft de streek beschreven en in beeld gebracht”, aldus Boele. “Je moet zijn achtergrond kennen om te kunnen beoordelen of zijn graf waardevol is. Hij werd in de streek door veel mensen verguisd, maar in Soest door velen op handen gedragen. Graven die iets zeggen over de cultuurhistorie van onze gemeente moet je in stand houden. Daar hoort het graf van Jo Ooms bij. Dergelijke graven laten ons iets zien over de geschiedenis van onze streek.”

Grafhuisjes

Andere graven die volgens Boele het behouden waard zijn, zijn onder andere de grafhuisjes op het oude kerkhof van Nieuw-Lekkerland en alle oorlogsgraven. “Sommige oude graven laten iets zien over de geschiedenis van het begraven, de ontwikkeling van stijlen.”

De criteria die het college van Molenlanden nu hanteert voor het behouden van toekomstige graven, mogen van Boele wat strenger. “Het lijkt er nu op dat het graf van iemand die ook maar enigszins van belang was bewaard moet worden. Maar hoe beoordeel je het zo objectief mogelijk? Je zou er een commissie voor kunnen opzetten, met mensen die er vanuit verschillende hoeken van de samenleving iets over kunnen zeggen.”

Ik zou me kunnen voorstellen dat je de steen van Jo Ooms bij Museum Het Voorhuis neerlegt

Grijs gebied

Annie Slob van de Historische Kring Nieuwpoort (HKN) aarzelt als het over het graf van Jo Ooms gaat. “Jo Ooms zit naar mijn idee in een grijs gebied. Daarover kun je discussiëren, of het in het algemeen belang is om het te behouden. Je gebruikt gemeenschapsgelden om het in stand te houden. Het moet niet gaan over sentimenten van mensen, je moet het kunnen toetsen. Ik zou me kunnen voorstellen dat je de steen van Jo Ooms bij Museum Het Voorhuis neerlegt.”

Hoe zou je volgens Slob kunnen toetsen of een graf het behouden waard is? Je moet bekijken of een graf kenmerkend is voor een bepaalde stroming en of het te maken heeft met historische verhalen en figuren. We hebben de neiging om historisch waardevolle zaken en nostalgie met elkaar te verwarren.”

Joodse arts

Slob noemt een Nieuwpoorts graf dat een bijzondere status heeft gekregen: dat van dokter Lodewijk Salomon Pinkes. “Onze historische kring heeft dit geadopteerd en koestert het, vanwege het verhaal dat bij Pinkes hoort. Als Joodse arts benam hij zich aan het begin van de oorlog het leven. Hij werd in 1909 in Keulen geboren en overleed op 15 mei 1940.”

Beetje chagrijnig

Bert den Boer, oud-voorzitter van de Geschiedkundige Vereniging Giessenburg en Schelluinen, maakte anderhalf jaar geleden een rondje langs de kerkhoven van Giessenburg en Schelluinen. “Ik deed dat samen met Anneke Bode van de werkgroep bouwhistorie. We gingen na welke graven we eventueel wilden bewaren. Dat was een beperkt aantal. Het graf van Jo Ooms? Daar ligt een steentje van 30 bij 30 centimeter, het zegt onbekenden niks. Ik heb Jo Ooms heel goed gekend, hij was een beetje een chagrijnige vent. Aan de andere kant: hij heeft wel een stuk of honderd boeken geschreven en heel veel schilderijen gemaakt.”

• De schrijver Jo Ooms stierf op zestigjarige leeftijd. Deze foto is van kort voor zijn dood. - Aangeleverd

Drie dominees

Graven die volgens Den Boer behouden moeten worden zijn die van drie dominees uit de zestiende of zeventiende eeuw. “Dat zijn drie heel oude grafstenen op de begraafplaats van Schelluinen. Deze mannen zijn de grondleggers van de hervormde kerk van Schelluinen. De graven zijn cultuurhistorie. Monumenten van een kerkhof moet je zonder meer bewaren, zoals bijzondere grafhuisjes. Wat ook een optie is: stenen op een andere plek in de gemeente bewaren. Ook voor genealogie kan dat handig zijn.”

Over een lijst met criteria zegt Den Boer: “We moeten duidelijk definiëren wat bijzonder is. Iemand na zijn dood voortrekken, dat mag van mij alleen in heel speciale gevallen. Want alle mensen zijn gelijk, zeker als ze dood zijn.”

Nagelaten bedekkingen van graven van mensen zijn niet hetzelfde als de mensen die daar zijn begraven

Mensen zijn uniek

Arie de Bruin van de Historische Vereniging Arkel en Rietveld vindt niet dat alle mensen gelijk zijn. “Alle mensen zijn uniek en daarmee per definitie verschillend. Anders is het met de rechten van mensen of de manier van behandelen. Daarin is veel gelijkheid, conform wet en normen. Maar er zijn veel verschillen als het gaat over eigendommen, nalatenschappen, eigenschappen van en herinneringen aan mensen. Nagelaten bedekkingen van graven van mensen zijn niet hetzelfde als de mensen die daar zijn begraven.”

De Bruin vindt dat oude, bijzondere, speciale, cultuurhistorisch belangwekkende grafbedekkingen vergelijkbaar zijn met een biografie, een standbeeld of een straatnaam. “Die moeten bewaard worden.”

Gelijke rechten

De Bruin zou het vreemd vinden als bijvoorbeeld een oude grafkelder geruimd zou moeten worden als die grafkelder officieel geen monument is en de persoon die er werd begraven ‘in onze huidige maatschappij en denkwereld gelijke rechten zou hebben als een andere begraven persoon’.

Over de lijst met criteria zegt De Bruin: “Die is mogelijk niet perfect, maar het is een uitstekende poging om een afbakening te maken voor wat wel en wat niet te bewaren is.”

Wie was dokter Lodewijk Salomon Pincus?
Het graf van de Joodse arts Pincus kreeg een bijzondere status. Maar wie was hij? Hij werd geboren op 27 mei 1909 in Keulen. Na de ‘Kristallnacht’ in Nazi-Duitsland, (de nacht van 9 op 10 november 1938) vluchtte Salomon Pincus vanuit Keulen naar Nederland. Omdat de Nieuwpoortse huisarts Willem van Straten in 1939 gemobiliseerd was, werd Lodewijk Pincus zijn plaatsvervanger. Bij zijn patiënten in Nieuwpoort en Langerak was Lodewijk erg geliefd, vanwege de prettige manier waarop hij zijn patiënten benaderde. Toen op 10 mei 1940 de Duitse legers Nederland binnenvielen, voelde Pincus zich niet langer veilig. Om uit handen van de bezetters te blijven, maakte hij een einde aan zijn leven.
Zijn dankbare patiënten, de inwoners van Nieuwpoort en Langerak, hielden een inzameling voor het plaatsen van een grafsteen op zijn graf op de algemene begraafplaats in Nieuwpoort. Lodewijk Pincus was verloofd met Jetteke Polak. Haar familie heeft jarenlang de grafrechten van Lodewijks graf betaald. Toen dat niet meer mogelijk was en het graf geruimd dreigde te worden, heeft de Historische Kring Nieuwpoort het graf geadopteerd.
Bron: Historische Kring Nieuwpoort

• Lodewijk Pincus was erg geliefd bij zijn patiënten in Nieuwpoort en Langerak. - Foto: Aangeleverd

Lees ook

Molenlanden zondert oude begraafplaatsen uit van ruiming