‘Elke dag bezig met overleven’

Op 15 augustus wordt ook in Nederland de Japanse capitulatie herdacht. Dan is het 65 jaar geleden dat voor heel veel Nederlanders een einde kwam aan een verschrikkelijke periode vol ellende, honger en vernedering door Japanse kampbewakers. Want al die landgenoten die in 1942 in het toenmalige Nederlands Indië woonden, werden geïnterneerd in een jappenkamp. Gezinnen werden uit elkaar gerukt en vaders afgevoerd naar Birma om daar onder onmenselijke omstandigheden te werken aan de beruchte spoorlijn. Wie onbeschrijfelijk veel geluk had en niet ziek werd, kon overleven. Overleven, maar nooit meer vergeten. Dat gold voor zowel de gevangen in Birma als de geïnterneerden in een van de vele jappenkampen. Meis Rikkers uit Arkel was één van hen.

We gaan met haar terug in de tijd. We weten dat het emoties zal losmaken. Dat is niet meer dan menselijk. Ze mag een traan laten. Want ga d’r maar aanstaan. Als 8-jarig meisje door de Japanse bezetters met moeder, haar broertje en twee zusjes meegevoerd naar een jappenkamp. Als 12-jarig meisje pas weer haar vader en twee oudere broers terugzien. En al die tijd bezig met één ding: overleven. Haar moeder helpen en voor de drie andere kinderen zorgen. En héél diep buigen voor de Japanse bewakers.

“Tot mijn achtste leefde ik het ongedwongen leventje van een meisje dat net in de tweede klas zat en met mijn poppen en mijn vriendinnetjes speelde”, vertelt ze. “Mijn vader was beroepsmilitair bij het Koninklijk Nederlandsch-Indisch Leger, beter bekend als het KNIL. Eerst in Batavia. Later verhuisden we naar Bandoeng. Toen de oorlog uitbrak waren we thuis met zes kinderen. De oudste was een halfbroer van veertien. Daarna kwam mijn broertje van tien. Ineens verschenen de Japanners in het straatbeeld en veranderde ons leven drastisch. Mijn vader was gevangen genomen en afgevoerd naar Birma. Verschrikkelijk, want hij kwam niet meer thuis en je wist niet wat er met hem gebeurd was. Al snel werd mijn halfbroer meegenomen en opgesloten in een jongenskamp. Toen kwam de dag dat ook wij weggevoerd werden naar Tjihapit. Een soort getto in Bandoeng, waar blanke moeders en jonge kinderen bij elkaar werden gebracht. Van daaruit moesten we later naar Muntilan. Een soort klooster. Het trieste was dat mijn oudere broertje naar een jongenskamp moest. Toen wij vertrokken bleef hij alleen achter. Hij mocht niet met ons mee. Ik zie dat beeld nog altijd voor me. Wij moesten weg en hij stond daar, huilend tegen de muur van een huis, met zijn armen voor zijn ogen omdat hij ons niet meer wilde aankijken. Stel je toch voor. Een kind van tien jaar. Gewoon achtergelaten zonder dat we wisten wat er verder met hem zou gebeuren. Later begrepen we dat hij kort daarna naar een jongenskamp werd afgevoerd.” Het terughalen van dat hartverscheurende moment zorgt ook nu nog onvermijdelijk voor tranen. We zwijgen even stil.

Daarna herpakt ze zich en vertelt verder. “In Muntilan moest ik heel veel corveewerk doen. We hebben stenen moeten sjouwen. De ene dag vanuit de kali naar de oever van het riviertje, de andere dag weer terug naar de kali. Elke ochtend op appel en diep buigen voor de Jappen. Ik was wel eens wat opstandig. Dan boog ik niet diep genoeg. Maar dat leerde je wel af. Want de moeder van het kind dat niet diep genoeg boog, kreeg altijd een flink pak slaag. De hele dag was je bezig op zoek naar wat extra eten. Was ik, zo klein als ik was, bezig met overleven. Spelen deed je niet. Waarmee trouwens? Poppen of ander speelgoed waren in ons huis achtergebleven. Die heb ik ook nooit meer teruggezien. Het grote gevaar was dat een van de kinderen ziek zou worden. Je kunt je voorstellen dat mijn moeder daarom van het weinige eten dat we kregen ook nog zoveel mogelijk aan haar kinderen gaf. Je had niets, helemaal niets. Daarom kan ik me zo kwaad maken als mensen vandaag de dag klagen.”

Vanuit Muntilan worden ze later afgevoerd naar Amberawa. Een echt barakkenkamp. Het leven werd er niet beter op. Eigenlijk alleen maar slechter. En al die jaren horen ze niets van hun broertjes en van vader. Maar ze overleven. Na de Japanse capitulatie breekt de Bersiap-periode aan. Soekarno en Hatta roepen de republiek uit. Veel blanken worden door gewapende groepen vermoord. Weer worden Nederlanders, dit keer voor hun eigen veiligheid, gehuisvest in speciale wijken. “Mijn broers en mijn vader keerden levend terug”, zegt Meis. “Ik lag net in het ziekenhuis toen mijn vader me opzocht. Ik kende hem niet meer. Ik vroeg aan mijn moeder: ‘Wie is die man?’ Ze hebben alledrie nooit iets verteld over wat ze hebben meegemaakt. Het moet vreselijk geweest zijn. En toen, in 1950, werden we, zeg maar gerust het land uitgegooid en moesten we naar Holland. We kwamen in een opvangkamp in Friesland. Wéér achter prikkeldraad. Dat vond ik vreselijk. Uiteindelijk kregen we een woning in Hardinxveld-Giessendam.”

WK

Meis Rikkers pakt haar leven op. Denkt dat ze de verschrikkelijke jaren uit haar geheugen kan bannen. Maar later komt de herbeleving, komen de nachtmerries. Op advies van een psychiater gaat ze, samen met Wim, terug naar Indonesië en bezoekt de plaatsen waar ze vier jaar van haar leven verloor. Waar de Jappen vier jaar van haar jeugd hadden afgepakt. Het helpt bij de verwerking. Maar als haar zoon bij een verkeersongeval om het leven komt, komen de beelden weer in volle hevigheid terug. Tegenwoordig heeft ze het jappenkamp, voor haar gevoel, een plaats kunnen geven. Typerend daarvoor is de opmerking tot slot. “Ik kijk nooit echt naar voetbal. Maar die wedstrijd op het WK tegen Japan wilde ik zien. Toen wij wonnen zei ik tegen Wim: “Zo, nou hebben die Japanners ook eens voor óns moeten buigen.”

Reacties

Er zijn nog geen reacties